Sunday, March 27, 2011

ZRO leh Zogam Politics toh kisai thukup - II

Friday, 25 March 2011 11:08 |

 Thangkhanlal Ngaihte

Source: www.zogam.com

 ( Hi article www.zogam.com a Pu Thang Khan Lal Ngaihte gelh kila sawn ahihi.  Ama mimal muhna hi in, a sim te'n eima khuak tek tawh ngaihsun tawm ding ahihi. Pu Thang Khan Lal pen lai gelh hat mahmah khat hi in, English tawh zong agelh zel khat ahihi. ZRO thu leuleu bel akip akawi a thei hilo in, Delhi pan a agal muh daan agelh ahihi. Laigelh cih loh asep dang thupi lua bel ki zakha ngei nailo ahihi. Zo Khup) 

tkl_ngaihte
Zomi minautang te lunglut leh awlmoh thu tak gelhkha ihi ngei dia, response ahoih mahmah ziak leh response te apan a genchet ngai leh genbeh nop ahong omthak man in hiai anuai adan in kon gelhbeh di.
1. Amasa pen in hiai article, ‘ZRO leh Zomi politics toh kisai thukup’ ZRO leh aheutute mawk dem leh kougawp sawmna ahi hetkei chih kon genthak masa di. Article khat khawng ziaka thil hong kikheng leh hoihding chih lamet vual ahikei. Hilele, vei mahmah leh ngaihtuah tuah nung a kigelh chu hisaam ahi. Comments te atamzaw insightful pipi ahi; hilele bangzah hiam bel heutute mawk kouna leh chiamnuih toh thuah pian a enghouna (mocking and trashing and rubbishing, without any apparent goodwill, whatsoever) hi’n alang a, poi kasa mahmah. Awlmoh tak a ana en ihihleh thil omdan hehhuai pi ahi. Hilele, ihehna leh awilouhna te le piching leh laaktaak deuh dia gelhtheih ahi. Laithei, computer siam, khopi a khosa, ‘polite society’ forum a kihou ihi ua, akilawm loutan theihhun mahmah ta kasa. Comments bangzah hiam chu ZRO heutute, abiik a President pu adia zakdah huai mahmah dia kilawm om eive. Khat comment adang khat in hehhuai deuh a ana dawng, khat in dawngkik, atawplam chia chu kimai tuah hile kisual maileng kilawm!! I hichih mawk uleh i website mahmah bangle a prestige kethei di eivoi. Ahoihlam a ilak lebel, mipite igam politics ah lunglut na lawmlawm uh e, filmstars leh football khawnglou, zogam politics khawng ale hichi khop a passion leh interest omdan eive, chihtheih. Huaidan achu, asekei, bangmah asekei, chih di hizeel. Hichikhop a tuailaite’ lunglutna leh veina, ahoihlam in channelize khaleng thupi mahmah inteh. Lametna a omlai!!
2. Tulel dinmun leh paidan chu lungkim huai sa mahmah loumah kihi ahi. Hilele, ZRO/ZRA te hatna leh makaihna phathuai tak ziak a i khua leh tuite unau kal buailai (1997-8) a kihumbit zou ahi. Khenkhat inbel, ZRA kiphut khekei leh huai buaina apiang diam, chinuam le ihi maithei. Bangteng hileh, ahongpian zoh na nana inchu, kenchu, phattham ching uh kasa mahmah, buaizoh tan ah chu. Huaichiah, comment a kigen bang in helpawl sapsak lak ah ZRO kaan a mipi feedback leh criticism ngahtam a omkhol kei di. Aziak naipeen bel, mipi’n ei adan a ki en lawtel, gang group maimai a kingai lou, lametna lianpi kinei. Ahong thulim louhluat chia kiheh lawtel mah ahi. Zomi te adia thuchiam lianpi ipiak hang a, record i hon suutzek chia i nasep te atamzaw gam lakna di hilou in, ineihsa te kepbit hamham sawmna ngen hilai. Revolutionary organization/movement sang in self-defence organization kibang zaw hi. Buaizoh in vualzou ikichi a, igam alian tuan hia? Gam khat peuh aneitu leh thunei lianpen kitheihna chuh galvan amau chauh in tawi a, zangthei chih ah ahi. En government apan phalna omlou in galvan i kaikhawm a, gamsung dankalh pawlpi chu hiphot. Hilele, hon thuneih khum India idou sawmkei. Indian army leh CRPF tekhawng in le bangzah veihiam igalvante hon matsak in hon kaplum ua (en kitheisiam a, kidou lou chi napi in), ithuk mahmah kei. I galvante ikiim a namdangte khawng in hongdou hial uleh kihum bitna di, leh eisung mahmah ki betdaihna dia izat maimai ahi. Meiteite’n hon nuaisiah uh isa ua, i haw mahmah ua, hilele a awilouh di ua i gintak legitimate political demand le ibawl ngam mahmah kei. Amau honpiak di lezaw hisaam lou hia. SoO tungtawn in Manipur state humbit di’n thuchiam ivape zawmah. ZRO kichi tribe tuamtuam 7 kigawm khawmna ahi. Hilele, Zomi umbrella nuai a om utlou, i buaideuh teng a huai pansan advantage ana laak sawm gige, tribe neukhat maimai khawng toh le platform ah standing kibang in iding zel. SoO nuai ah KNO group leh UPF group chi a kikhen chihdan ahi. Kuki chih bel amin ale omngal, Zomi koi ah? UPF chihmawk sang a, Zomi group chih a, a utlou te chu atuam dang in nading uhia, KNO lam ah nava pai uhia, chile awmlou law di adiam, ZRO in tribe sagih zeen khaikhawm ahihngal leh. Midang ten Zomi hon chilou, hon theilou uh, ichisek a, eimah mah inle visibility kipe mahmah lou pi...
3. Zomi Namni 2011 ZRO in organize ahi ichih diklou chipawl a om. Hiai kamuh a ka lungsim a honglang chu Jesu leh Samari numei kihouna ahi (Na pasal vasam aw. Pasal kaneih louh pi. Awl, eimahve maw. Ahi a, tua napasal lel pen...a bangzahna chi eita?) Eisung kihouna ahihziak in genmawi luat leh ‘politically correct’ tak a gelh sawmzaw lou a, asungthu ahidan a theihmah kigelh suk muatmuat mah ahi. Huaiziak mah a ZRO chih bangle zatak a kizang, ZC leh front organization dangte tungtawn a thil kihih tengle uap a kizang khawmvek mai ahi.
4. Feedback omnawn khat chu, ahoihlouhna mawk gengen, bawlhoihna di concrete suggestion bawl lou, chih ahi. Adiktak in suggestion tampi om hi’n kathei, ka laigelh ah, asim dedet te a din. Huai article sim khin a, suggestion leh advice mulou ihih lebel abuaihuai deuh lam hidi ihive...suggestion te ahoih leh hoihlouh bel thutuam hileh. Ka ngaihkhawk mahmah, kagen khatbel ei hon support tu mipite lak a kiphatsak luat louh ding, hihkhelhte admit leh thupha tawi thasial louh di chih ahi. Hiaile suggestion hingal eivoi. Mi bangzah hiam in phulou pi a ikhutnung ana thuakkha tatak unchin, khase lua uh ahi. Kuamah nuaisiah leh simmoh ki utlou; i maitang ah mi’n honseel ngamkei lele, i nunglam a hon leikhaat uh, hon hamsiat uh. ZRO/ZRA min a thil kihih awihuai mahmah lou, katheih khak nihchauh kon gen di: kum thum vel paisa hi’n kathei a, Lamka Tung lak vel ah India sepaihte’n ZRA te apan pistol nih hiam matsak uhi. soO om naikei mahleh, igensa bang a, ki melma lou leh kithei siam a om uh chihdan ahi. Galvan a laksak khitchiang ua, aheutute lam a kipiak kik didan gel uh. Huchi kal ah local newspaper khat in athu anei theikha zek in, tomchik a news item a suah. Huchih chia army lam te’n news a athu tuangkhin ahihziak in kon pekik theikei uh chi ta. Huaitak a ZRA lamte huai newspaper office a vahoh in ana suah sese ziak ua huai galvan te mandi zah sum vangen uh. Khatte’n selngam lou a, batzong zen a ana pia uh. Awmlou deuh, zumhuai deuh!! Anihna: sawtlou paita a UBI apan sum kila khia leh kipe kiknawn thu izakha chiat. Huai a UBI official, thau toh vaulau a om a, ana thuakkha pa kha Zomi namthu lunglut mahmah ahi. Inlam kapai lai in nihvei kava kimuh pih kha a, asiatvat leh thumsak nuam a honghoh atamthei mahmah. Amah chauhlou azi tekhawng le poimoh loupi a vaulau leh enghou in a om uh. A case hong kisui a, army te’n hon suisuah ua, operation bawldia hong kisak chiang un laukik in a sumteng army te khut ah vape kik uhi. ‘Hong vau a, khutzat a hong zang tute nang mahmah inle na meltheih ngen hia, akhonung deuh khawng in ‘poilua’ chih dandeuh kampau neukha beek naza kik hia?’ kachih chian bangmah himhim omlou achi hi. Hichibang nasep khawng vualzawl huai kasa hetkei. Tu tanpha a tup kichian leh tun natan le theithei nai mahmah lou a, i movement still-born a omden mahbang, buai zelzul gige a i omdet lai khawng uh aziak zong leng gamla law khollou maithei maw...
5. Concrete suggestion khat toh zouni. Thil bawlhoihna di’n tulel a thil omdan, idinmun, leh ikiim-ikiang a khovel kivei dan i chetphot kul ding hi. Mi nasepsa nungdelh a, betdaih sawm thoh gige; crisis in honphak chia huai gen sosouh, akiim-akiang, overview omlou a thil et leh geel a manthat vai lua. Eimah zuih di roadmap khat bawlkhe ni. Deih kichian khat genkhe theita ihih leh (Manipur context ah, Autonomous Tribal State) huai phakna dia lampi bangchi sial di; government bangchi phuut di; na bangchi hawm di, target bangchi set di; i demand in a sukkhak namdangte toh kal bangchi a sai di; huai lampi ipai lai a honna subuai leh distract thei thil neuneu te (etsakna: hong kigen thak i singtang gam leitang toh kisai a dan omsa te khensawmna, delimitation issues, etc) bangchi a deal touthei di; tua kizanglel eitung a dan omte ei adia hoih leh hoihlou bang a om a... Hiaiteng adia apoimoh masa dia ka gintak chu high-level commission/ committee khat dinsuah di. Convenor/chairperson feltak nuai ah member 15/20 khawng omleh, apoimoh bang a asung a sub-committee omthei di’n. I gam leh politics, nidang, tulai leh maban le hi tup-le-ngim te enkawm a terms of reference/remit hoihtak piak di. Zomi nam project a ngaihdi. Hiai commission in hun kipia sung (say, 6 months) a nguuntak a ngaihtuah suah Vision Document khat hon puaksuah di uh. Huai pansan a strategy leh plan bawltouh di. Ei gamsung mahmah, i tangthu leh dinmun research bawl a, PhD tan ngah eisung ah le 2/3 a omta; i dot a, asiamna uh i zatpih di ahi. Delhi leh khopi dang, gamdang tanpha ahle papi chingkam, politics lunglut, thil nguuntak a suipeih leh vei hunkhop aki om; hon contribute theih anei tham di uh. I mimal khuak ngaihtuahna hoihtatak te pool khawm ta ni. I lungbuai chia va dotzel di hiaibang document bukimtak omphot leh omzia neideuh a thilgen leh sai omthei di hiveh aw.

British gam neuchik in 19th century sung pumpi bang khovel alianzaw ukzou khopa a omtheihna uh aziak tampi a om: huaite lak a khat chu a ukna gamgam uh sui tenten a, atheihchet mahmah ziak uh ahi. Documentation leh map-making chihte ah British te phazou kuamah omlou a, lawipa Dr. Vumlallian Zou in tunai a journal article a agelh bang in ‘the most data-intensive, paper empire’ ana hi den hi. Indian history ichih bangle India mite’ gelhma tham a, amau honna gelhsak uh. Huaite pansan a India mite’n 19th century lailak vela pan amau hong kigelh panchauh uh. Huai tangthu te tungtawn a hong kitok thou a, Independence hon ngen a, mu ahi uh. Indian National Congress bang inle independence muhma kum 10 phial bang ale national planning document gelhzou ta. Independence nung ale buaina liandeuh akituah teng a expert commission kibawl gige: Administrative Reforms Commission (1966); Sarkaria Commission (1983); Constitution Review Commission (2000), etc. Indian parliament bang inle Parliamentary committee te zang a thilsui a, semsuah ahi. Eile kipan ni ei. The clock is ticking. But, there may just be a little time left.

No comments:

Follow Blog on Facebook

Wal-Mart.com USA, LLC